Federazión de Fablans

1ª.- Coma president de l’Academia de l’Aragonés, ¿qué reflexión le mereixe la recient aprobación de la Lei de Luengas?

R- En primeras ye una buena noticia, perque l’aragonés y el catalán no existi­ban legalment y ara son dos luengas reconeixedas. Manimenos, ista Lei naixe ya dan problemas: per una man, tres partius (IU, PP y PAR) la han refusau y, per altra, planteya bella cuestión que puede fer difícil treballar per l’aragonés. Pero, bueno, ya se verá quinos son els pasos que proposa el Gobierno ta’l suyo desarrollo y, a partir de astí, porem fer-ne un chuicio més achustau.

2ª.- ¿Y la creación de la Academia de la Lengua Aragonesa?

R- Ista ye una de las cuestions que no veigo ben, chuntament dan la creación de la Academia Aragonesa del Catalán. Totz sabem que istas creacions per­vienen de las enmiendas de Chunta, dan la que el PSOE va tenir que pactar la Lei ta sacar-la adebant, que no ha sabeu dicherir tot el proceso de Chuntos por l’Aragonés ni els suyos resultaus. La creación de la Academia Aragonesa d’el Catalán ye ta yo una ofensa a una de las més prestichiosas institucions lingüís­ticas del mundo: l’Institut d’Estudis Catalans. En realidat, ixa academia naixerá vueda, perque la norma vichent será la d’el Institut, pero políticament se porá dir que las normas naixen a Zaragoza. De la misma traza que no se puede crear una academia aragonesa d’el castellano, perque sería una ofensa a la RAE, tapoc se haría de poder crear ixa ta’l catalán.

Totz sabem tamé que a partir del proceso de Chuntos por l’Aragonés se va ce­lebrar el IIº Congreso de l’Aragonés y que astí va naixer l’Academia de l’Aragonés. Totz sabem tamé que las asociacions d’el entorno de Chunta queri­ban que ixe proceso caminase en altra dirección, pero que se van quedar en absoluta minoría. Van mirar tamé de que el IIº Congreso no se celebrase, pero no van poder. Y al II Congreso las suyas tesis van perder estrepitosament, per­que més del 75% d’els votos van amparar la creación de l’Academia de l’Aragonés. Yo ya entengo que harían preferiu que tot aixó no hese pasau, pero ha pasau y astí están las Actas del II Congreso de l’Aragonés que hu certifican. El mundo de l’aragonés les va dir ben a las cllaras en qué dirección queriba caminar y dimpués a totas las valls aon hem feto presentacions hu han dito més cllaro encara. Pero no queren entener que no tienen el monopolio de l’aragonés. Més encara: el mundo de l’aragonés les ha dito que prou, que ixe camino suyo no mos fa goi. Claro, no ye fácil que hu asuman y ara a las Cortz han trobau la traza de cambiar lo que no van poder ganar al IIº Congreso forzand la creación de ista academia ta borrar la historia de ixe IIº Congreso y de l’Academia de l’Aragonés. Yo, dende iste portal que me ofreixe Ligallo de Fa­blans de l’Aragonés, que ye uno d’els puntals més destacaus d’el proceso de Chuntos y del IIº Congreso, demano una reflexión fonda a tot el mundo de l’aragonés ta que faiga respetar ixe proceso y ta que deixe a un canto definiti­vament a’ls que no han sabeu asumir que la postura mayoritaria de l’aragonés marcha per altras endreceras y que no fan soque perchudicar a l’aragonés.

Finalment, he de dir tamé que no me fa goi que se nombre en castellano a ixa academia, perque ixa entidat haría de ser coneixeda en aragonés, pero, cllaro, l’Academia de l’Aragonés ya existe.

3ª.- ¿Ha existiu debate ubierto a la opinión pública durant el proceso lechis­lativo sobre el estau del aragonés?

R- Rotundament, no, y el haría caleu. Tal vegada i ha habeu temor a ixe de­bate, perque el tema de las luengas a iste país sempre provoca tensions. Al mundo de l’aragonés el debate se ha feto perque el ha feto Chuntos por l’Aragonés y dimpués l’Academia de l’Aragonés. I hei que recordar que Chun­tos se va presentar a totas las valls aon se conserva l’aragonés y a d’altras aon se ha perdeu. Y tamé que l’Academia de l’Aragonés ha feto altra vegada pre­sentacions a ixes puestos y que ha repllegau a moltas personas, que mos han animau y mos han dito que enta debant.

La cuestión ye ben cllara: a las zonas aon se conserva l’aragonés el apoyo al proyecto de l’Academia de l’Aragonés ye prácticament total, pero tal vegada aixó no siga prou, perque ta belluns ixe proceso no ha existiu. Pero calrá recor­dar-les que sí, que ixa historia ye cierta y que se han de despertar de suenios que no tienen ni un camín. L’Academia de l’Aragonés ya tiene la suya norma ortográfica, que ha feto pública el día 18 de febrero y que va fer suya al Pleno del día 19 de aviento a Echo y que ye la que se empllega ta ista entrevista. Dende el 18 de febrero hasta la fin de abril, totz els charradors y asociacions mos pue­den fer arribar las suyas enmiendas y comentarios a la nuestra web y, si ixas enmiendas son mayoritarias en bell aspecto, se incorporarán a la norma, per­que aixit hu demanan mayoritariament els fabladors. El mes de mayo se estu­diarán ixas posibles enmiendas y a partir de ixe proceso la norma ortográfica se fará definitiva. Ta’l mes de chunio se fará una presentación a Zaragoza dintro de una chornada dedicada a l’aragonés y a’l suyo futuro. Ixe día tos esperam a totz, perque ixe día y el futuro de l’aragonés ye de totz. Pero dende ara ya tos animo a que emplleguetz la norma de l’Academia de l’Aragonés a partir de ara. La millor traza de demostrar la unidat de l’aragonés arredol d’el proyecto de l’Academia de l’Aragonés ye la de empllegar la suya norma orto­gráfica. L’aragonés ye d’els suyos charradors, que mayoritariament hem decidiu quin futuro querim. Faigam-hue pllatero de la millor traza: la ortografía.

4ª.- ¿Y als michans de comunicación públicos y privaus?

R- Sincerament, penso que no. I ha habeu debates interesaus de una man y de l’altra, pero no un debate ubierto y franco ta fer arribar a la opinión pública la situación real de l’aragonés. Cal tenir en cuenta que la chent no coneixe la rea­lidat de l’aragonés ni aón se charra encara. Ye triste tenir-hue que dir, pero moltos profesors de luenga castellana tapoc en saben res. ¿Qué podem espe­rar que sepan els ciudadans que no tienen ixa formación? Ixa información y ixa formación ye per fer y se ha de fer y ha de tenir un mensache central: l’aragonés ye de totz, d’els que’l charran y d’els que no, perque ye un patrimonio de totz y totz tenim la obligación y el dreto de protechir-lo y de conservar-lo.

5ª.- ¿Vei compatible conservar totas las variedatz lingüísticas chunto a un aragonés común que siga charrau per totz els aragonesos?

R- La conservación de l’aragonés en cheneral será una fayena difícil: no mos hem de enganyar. Només si la sociedat aragonesa se hu pllanteya coma un reto será posible la esperanza. Manimenos, nusaltros hem de fer lo que mos pertoca, que ye treballar lo més chuntos que podam ta que altras cheneracions el puedan coneixer de traza natural. En ixe sentiu, hem de concienciar a’ls cha­rradors patrimonials de que transmitan la luenga, que la pasen als suyos fillos coma un tesoro que no se ha de deixar amortar. No mos ixupllidem de que una Lei de Luengas només tiene sentiu perque ixas variedatz se han conservau mila­grosament.

Ixas variedatz ye cllaro que harán de convivir dan un aragonés común, perque i hei moltos aragonesos que queren charrar aragonés y queren achudar-mos a conservar-lo. Ara ben: ixe aragonés común ha de ser el resultau de lo que tie­nen en común ixas variedatz naturals, u siga, ha de ser la corada de l’aragonés. Només de ixa traza els charradors patrimonials farem nuestro tamé a l’aragonés común, si ye fillo de lo que tienen en común ixas variedatz. Si a ixa idea de aragonés común se i suma una misma ortografía y una misma neolochía, la unidat de la luenga será una realidat.

Ara ben, que el charren totz els aragonesos me penso que ye una utopía. La meta no ye que el charren totz els aragonesos, sino que totz el coneixcan, el respeten y el amen.

6ª.- ¿La supervivencia de l’aragonés pasa per el reconoiximent oficial?

R- No será prou. Ixe reconoiximent ye esencial, perque una luenga que no tienga la protección de la Lei está perdeda. Pero l’aragonés ha de tenir molta achuda y fará falta molta sensibilidat ta concienciar a’ls mismos charradors y molta intelichencia ta desarrollar la Lei ta que l’aragonés pueda salvar-se. Esperem que tot aixó siga posible y se pueda conseguir.

7ª.- Vedend el estau de conservación de l’aragonés, ¿el trilingüismo en Aragón ye real?

R- Lo de Aragón ye trilingüe no ye més que un eslogan. Si aixo quere dir que a Aragón se charran tres luengas, ye verdat, pero, si se pretend dir que els aragonesos mayoritariament charran tres luengas, no en ye. No mos enganyem: totz els aragoneses charran castellano y, a més, uns poquetz charran tamé catalán y uns poquetz poquetz charram tamé aragonés. I hei tamé, aixó sí, bella persona que charra ixas tres luengas y yo tiengo la gran suerte de ser una de ixas personas.

8ª.- Usté ye profesor de instituto, ¿vei factible en el futuro l’amostranza de l’aragonés als choves?

R- No hu sé si ye factible, pero ye lo único que se puede fer, perque, si no se fa, la luenga será muerta dintro de poco. Manimenos, cal que precisem la cuestión de l’amostranza. Per una man, i están las zonas patrimonials, a las que cal ensenyar l’aragonés de la variedatz correspondients ta mirar de conservar-las y, ta fer-hue, ye preciso que se amostre ixa variedat, pus, si no se fa aixit, el fracaso ye asegurau. Per altra, a las zonas aon l’aragonés se ha perdeu, cal amostrar ixe aragonés común d’el que hem charrau a la pregunta cinquena, un aragonés que no se faiga extranyo als charradors patrimonials. Tot aixó se puede conseguir, pero en hetz de estar convenceus els choves y treballar chuntos dan els que ya tenim més canas.

9ª.- Al suyo llugar natal, que ye Gabás, cerca de Benás, ¿empllega el patués ta comunicarse dan la suya familia y vecins?

R- Sempre. A la mía familia sempre se ha charrau patués y no podem empllegar altra luenga entre nusaltros: mos sería imposible. Lo mismo pasa dan els vecins, que totz charran patués. U siga, a Gabás, y a d’altros llugars de la vall, no se empllega soque el patués. Cllaro, lo terrible ye que istas cuestions no se coneixen a Aragón y ye una llástima, perque a totz les faría goi coneixer-las, que ye la única traza de amar las cosas.

10ª.- ¿Que treball se puede fer ta recuperar e integrar com parti de l’aragonés las diferents fablas de Teruel?

Per lo que yo sé a Teruel només se charra l’aragonés común que bellas personas haigan apreneu a’ls cursos que se haigan feto. No sé si serán guaires u no, pero no se haría de ixupllidar ixa zona quan se charra de l’aragonés. Ara ben: torno a dir lo que antis he dito, que ixe modelo d’aragonés ha de cambiar prou y que ha de ser lo que de común tienen las variedatz, pues només si se fa aixit els charradors patrimonials reconeixerán coma suyo a l’aragonés común. Ixa lluenga común ha de deixar de ser fabla ta convertir-se en aragonés.

11ª.- Despídase u suchiera lo que quera als visitants de la web de Ligallo de Fablans.

R- En primeras, fer arribar las mías gracias a tota la chent del Ligallo de Fablans de l’Aragonés y a la suya chunta directiva per permitir-me ista oportunidad de dirichir-me als suyos afiliaus y a totz els que visitan la suya web. Ye ta yo un honor: gracias.

Y ya que tiengo ista oportunidat quero demanar a totz unidat en la defensa de l’aragonés. Y ta yo només i hei una traza, que ye la marcada per las zagueras anyadas dende la iniciativa de Chuntos por l’Aragonés y per la suya chent. Ixe proceso se ha de mantenir vivo y només hu puede fer arredol de l’Academia de l’Aragonés, que ye la que els charradors han eslechiu ta que els represente. No tos enganyetz: iste proceso de conchunción de charradors de tota mena, patrimonials u no, que va reunir Chuntos por l’Aragonés ye único y no se tornará a repetir si muere. Hetz puesto comprobar la leyaltat dan la que se ha treballau y se treballa y pensat que, segurament, estam debant de la zaguera oportunidad ta l’aragonés. Sé que no la deixaretz morir y per aixó l’aragonés y tota la suya chent, y yo de traza personal, tos hu agradecerem sempre.

Manuel Castán Espot, presidente de l’Academia de l’Aragonés ®